Tkliwość, nadwrażliwość i podrażnienie skóry

Jednym z częstych następstw radioterapii jest zwiększona wrażliwość skóry w obszarze poddanym napromienianiu. Jest to z reguły objaw pojawiający się najszybciej (na koniec cyklu radioterapii lub tuż po jej zakończeniu). Skóra może być zaczerwieniona, sucha, napięta lub bardziej podatna na podrażnienia. Pacjentki mogą odczuwać pieczenie, swędzenie, tkliwość lub dyskomfort przy dotyku.

Nadwrażliwość może dotyczyć zarówno piersi, jak i okolicy blizny, pachy, obojczyka czy ściany klatki piersiowej. U części kobiet zmiany skórne ustępują w ciągu kilku tygodni, jednak skóra może pozostawać bardziej delikatna i wrażliwa przez dłuższy czas.

W okresie rekonwalescencji ważne jest delikatne traktowanie skóry i stosowanie pielęgnacji zaleconej przez radioterapeutę. W przypadku nasilającego się zaczerwienienia, pojawienia się ran, wysięku lub silnego bólu należy skontaktować się z lekarzem.

Uczucie twardości, napięcia lub ciągnięcia piersi

Po radioterapii pacjentki mogą odczuwać, że pierś lub klatka piersiowa jest twardsza, bardziej napięta lub mniej elastyczna niż przed leczeniem. Czasami pojawia się również uczucie ciągnięcia, rozpierania lub ograniczonej ruchomości tkanek. Pacjentki określają to uczucie jako „zbroja lub pancerz” na klatce piersiowej.

Przyczyną może być między innymi stopniowe włóknienie tkanek po radioterapii. Niestety proces ten jest „podstępny” ponieważ nie pojawia się od razu po radioterapii. Zwykle odczucia te pacjentki zauważają co najmniej kilka tygodni po zakończeniu radioterapii, a czasami jest to nawet kilka miesięcy po. Proces włóknienia tkanek może zachodzić nawet do dwóch lat od zakończenia napromieniania. Objawy te mogą wpływać na komfort podczas ruchu, ubierania się, snu czy wykonywania codziennych czynności.

W tym przypadku pomocna będzie odpowiednio dobrana fizjoterapia onkologiczna. Specjalista, po ocenie stanu pacjentki, może zaproponować bezpieczne postępowanie ukierunkowane na poprawę ruchomości tkanek, zmniejszenie napięcia i poprawę funkcjonowania. W Evital Rehabilitacja wiemy, jakie następstwa niesie za sobą radioterapia i nasze działania fizjoterapeutyczne są nakierowane na niwelowanie ich. Dużą rolę ma edukacja pacjentki przed radioterapią oraz kontynuowanie rehabilitacji po radioterapii.

Ból klatki piersiowej, pachy lub okolicy blizny

Ból po leczeniu raka piersi może mieć różny charakter. Pacjentki opisują go jako kłujący, piekący, ciągnący, rozpierający lub tępy. Dolegliwości mogą występować w obrębie piersi, klatki piersiowej, pachy, blizny pooperacyjnej lub ramienia.

Ból może być związany z procesem gojenia, blizną, napięciem tkanek, ograniczeniem ruchomości lub podrażnieniem struktur nerwowych. Niekiedy nasila się podczas unoszenia ręki, skręcania tułowia lub dotyku.

Po radioterapii ból może pojawić się podczas występowania odczynu popromiennego a skórze. Nie należy jednak ignorować nowego, silnego lub nasilającego się bólu. Szczególnie ważne jest skonsultowanie objawów, które pojawiły się nagle, utrzymują się przez dłuższy czas lub towarzyszą im inne niepokojące symptomy.

Ograniczone unoszenie ręki nad głowę

Po operacji i radioterapii wiele pacjentek zauważa, że unoszenie ręki po stronie leczonej piersi jest trudniejsze niż wcześniej. Może pojawić się uczucie ciągnięcia, napięcia lub bólu podczas sięgania do góry. Wynika to często z utraty elastyczności przez tkanki po radioterapii.

Ograniczenie ruchu może utrudniać codzienne czynności, takie jak ubieranie się, czesanie włosów, sięganie po przedmioty czy wykonywanie prac domowych.

Często pomimo wykonywania ćwiczeń rozciągających przez pacjentkę, zakres nie poprawia się. W przypadku utrzymującego się ograniczenia ruchomości warto skorzystać z konsultacji fizjoterapeuty zajmującego się pacjentkami po leczeniu onkologicznym – np. w Evital Rehabilitacja. Jeżeli pacjentka trafia z takimi dolegliwościami, dobieramy odpowiednią terapię manualną w celu rozciągnięcia tkanek.

Sztywność barku i obręczy barkowej

Sztywność barku może pojawić się jako skutek ograniczonego ruchu, bólu, blizn lub zwiększonego napięcia mięśniowego. Pacjentka może mieć wrażenie, że bark jest „zablokowany”, a ruchy ręką są mniej swobodne.

Często dochodzi również do kompensacyjnego napinania mięśni szyi, barku i górnej części pleców. Może to powodować dodatkowy dyskomfort oraz wpływać na postawę ciała.

Po radioterapii taka sztywność barku może wynikać z pojawienia się AWS (sznurów limfatycznych) pod pachą lub na tułowiu oraz włóknieniu struktur miękkich odpowiedzialnych za ruch w ramieniu.

Obrzęk piersi, klatki piersiowej lub kończyny górnej

Obrzęk może dotyczyć piersi, ściany klatki piersiowej, pachy lub kończyny górnej po stronie leczonej. Jest związany z zaburzeniem przepływu limfy i rozwojem obrzęku limfatycznego. Niestety proces włóknienia tkanek dotyczy też układu limfatycznego – węzłów chłonnych i naczyń. Zwłókniałe węzły chłonne nie filtrują chłonki, co w efekcie powoduje zastój chłonki w piersi i w kończynie górnej (brak odpływu).

Początkowe objawy mogą obejmować uczucie ciężkości, rozpierania, napięcia skóry lub zwiększenie obwodu kończyny. Obrzęk może pojawić się zarówno wkrótce po leczeniu, jak i po dłuższym czasie (nawet kilka lat po zakończeniu leczenia!).

W przypadku zauważenia obrzęku warto skonsultować się z lekarzem lub fizjoterapeutą specjalizującym się w Kompleksowej Terapii Przeciwobrzękowej i rehabilitacji onkologicznej. Wczesna interwencja pozwala zredukować i zatrzymać narastanie obrzęku. Niestety, obrzęk po leczeniu onkologicznym ma charakter przewlekły, ponieważ wynika z uszkodzenia układu limfatycznego, w związku z tym zbagatelizowanie problemu tylko go nasili, obrzęk sam nie odpłynie. 

Dlatego w Evital Rehabilitacja wdrażamy profilaktykę przeciwobrzękową u wszystkich pacjentek w grupie ryzyka wystąpienia obrzęku limfatycznego i monitorujemy obwody kończyn górnych w trakcie i po zakończeniu leczenia, w celu szybkiego wyłapania ewentualnych niepożądanych zmian.

Zaburzenia czucia po leczeniu onkologicznym

Po leczeniu pacjentki mogą doświadczać zmian czucia w obrębie piersi, blizny, pachy, klatki piersiowej lub ramienia. Może pojawić się drętwienie, mrowienie, nadwrażliwość, uczucie „przebiegania prądu” lub przeciwnie — zmniejszone czucie.

Zaburzenia czucia mogą być związane między innymi z przebytym zabiegiem operacyjnym i podrażnieniem lub uszkodzeniem drobnych struktur nerwowych. U części pacjentek z czasem te zaburzenia ulegają zmniejszeniu, jednak nie zawsze całkowicie ustępują. Po radioterapii ryzyko utrzymania się zaburzeń czucia jest większe.

Warto informować lekarza o utrzymujących się lub nasilających objawach. Odpowiednio dobrane postępowanie rehabilitacyjne może pomóc w poprawie funkcjonowania oraz lepszym radzeniu sobie z nieprzyjemnymi odczuciami.

Jak wygląda pierwsza wizyta u fizjoterapeuty po radioterapii?

Pierwsza wizyta u fizjoterapeuty po radioterapii ma przede wszystkim na celu dokładną ocenę stanu pacjentki i zidentyfikowanie obszarów wymagających wsparcia. Spotkanie rozpoczyna się od szczegółowej oceny stanu skóry, a następnie obejmuje ocenę funkcjonalną i na podstawie tego zaplanowanie dalszej terapii. W Evital Rehabilitacja postępujemy na podstawie poniższego protokołu, aby maksymalnie wdrożyć działania fizjoterapeutyczne, jednocześnie dostosowując je do aktualnego stanu pacjentki.

Wywiad i analiza przebiegu leczenia onkologicznego

Podczas pierwszej wizyty fizjoterapeuta zbiera informacje dotyczące dotychczasowego leczenia. Istotne są między innymi przebyte zabiegi operacyjne, zakres radioterapii, czas zakończenia leczenia, leczenie uzupełniające oraz aktualne dolegliwości. Jeżeli pacjentka odbywała już wizyty w Evital Rehabilitacja po operacji a przed radioterapią, informacje o aktualnym etapie leczenia są po prostu aktualizowane.

Pacjentka może zostać zapytana o ból, napięcie, obrzęk, ograniczenie ruchomości, zaburzenia czucia i trudności w wykonywaniu codziennych czynności. Dodatkowo ważne jest omówienie procesu rekonwalescencji – czy po operacji i/lub radioterapii wystąpiły jakieś powikłania. Ważne jest również omówienie chorób współistniejących i wcześniejszych problemów z układem ruchu.

Tak zebrane informacje pozwalają lepiej zrozumieć, z czego mogą wynikać obecne objawy i jak bezpiecznie zaplanować dalsze postępowanie.

Ocena stanu skóry po radioterapii

Fizjoterapeuta ocenia stan skóry w obszarze poddanym leczeniu. Zwraca uwagę między innymi na jej wrażliwość, napięcie, elastyczność oraz ewentualne podrażnienia.

Ocena skóry jest ważna, ponieważ wpływa na możliwość wykonywania niektórych technik terapeutycznych. W przypadku występowania aktywnych zmian skórnych postępowanie jest przez nas odpowiednio dostosowane, ponieważ priorytetem jest dla nas prawidłowe gojenie i wspieranie tego procesu.

Ocena piersi, klatki piersiowej, pachy i blizny

Podczas badania fizjoterapeuta może ocenić napięcie i ruchomość tkanek w obrębie piersi, klatki piersiowej, pachy oraz blizny pooperacyjnej.

Celem takiej oceny jest sprawdzenie, czy występują ograniczenia ruchomości, zwiększone napięcie, bolesność lub inne zmiany, które mogą wpływać na funkcjonowanie pacjentki.

Sprawdzenie zakresu ruchu barku

Jednym z ważnych elementów pierwszej wizyty po radioterapii jest ocena ruchomości barku po stronie leczonej. Sprawdzane może być między innymi unoszenie ręki, odwodzenie oraz inne ruchy potrzebne w codziennym funkcjonowaniu.

Ocena pozwala określić, czy występują ograniczenia i które ruchy wymagają szczególnej uwagi podczas rehabilitacji.

Pomiar obwodów kończyn i ocena ryzyka obrzęku

W przypadku podejrzenia obrzęku lub zwiększonego ryzyka jego wystąpienia fizjoterapeuta wykonuje pomiary obwodów kończyn górnych. Pozwala to ocenić ewentualne różnice między stroną leczoną a stroną zdrową oraz monitorować zmiany w czasie. Jeżeli pacjentka uczęszczała na rehabilitację przed radioterapią, porównujemy pomiary z pierwszej wizyty po operacji do pomiarów z pierwszej wizyty po radioterapii.

Ocena ryzyka obrzęku jest szczególnie istotna u pacjentek, u których występowały dodatkowe czynniki mogące wpływać na układ limfatyczny – czyli limfadenektomii (usunięcie wszystkich węzłów pachowych) i/lub radioterapia.

Wczesna obserwacja i odpowiednie postępowanie mogą pomóc szybciej reagować na pojawiające się objawy.

Dobór bezpiecznego planu terapii po zakończonej radioterapii

Na podstawie przeprowadzonego wywiadu oraz badania fizjoterapeuta dobiera indywidualny i bezpieczny plan terapii. Uwzględnia on między innymi aktualny stan skóry, ruchomość blizn, zakres ruchomości, poziom odczuwanego bólu oraz ewentualne objawy obrzęku.

Plan fizjoterapii może obejmuje odpowiednio dobrane techniki manualne, pracę nad ruchomością barku i tkanek, terapię blizny, działania ukierunkowane na zmniejszenie napięcia oraz postępowanie wspierające prawidłowy przepływ limfy. Zakres terapii jest zawsze dostosowany do aktualnego stanu pacjentki i może zmieniać się wraz z postępami rehabilitacji.

Celem fizjoterapii nie jest jedynie zmniejszenie pojedynczego objawu, ale kompleksowe wsparcie pacjentki w odzyskiwaniu sprawności, poprawie komfortu życia i bezpiecznym powrocie do codziennej aktywności. Właściwie dobrany plan terapii pozwala pracować w sposób stopniowy, kontrolowany i dostosowany do indywidualnych potrzeb. W Evital Rehabilitacja staramy się nie tylko niwelować istniejące dolegliwości pacjentek ale również ogromną wagę przykładamy do zapobiegania występowania częstych powikłań.

Rehabilitacja po radioterapii piersi — dlaczego warto o niej pamiętać?

Powrót do sprawności po leczeniu raka piersi może przebiegać różnie u każdej pacjentki. Niektóre kobiety szybko odzyskują pełną swobodę ruchów, podczas gdy inne przez dłuższy czas odczuwają ból, napięcie, ograniczenie ruchomości lub obrzęk.

Właściwie dobrana rehabilitacja może obejmować między innymi pracę nad zakresem ruchu, mobilnością tkanek, blizną, napięciem mięśniowym, postawą ciała oraz profilaktykę przeciwobrzękową. Plan terapii powinien zawsze uwzględniać rodzaj przebytego leczenia, aktualny stan zdrowia i indywidualne potrzeby pacjentki.

Pamiętaj, że skutki uboczne radioterapii pojawiają się powoli, są rozłożone w czasie. To, że proces napromieniania skończył się, niestety nie oznacza, że skutki nie pojawią się. Pacjentki najczęściej zgłaszają pojawienie się skutków ubocznych dopiero po zakończeniu radioterapii (nawet po kilku miesiącach!).

Nie trzeba czekać, aż dolegliwości staną się bardzo nasilone! Wczesna konsultacja z fizjoterapeutą onkologicznym może pomóc lepiej ocenić pojawiające się objawy i dobrać bezpieczne formy wsparcia. Osoba taka zna specyfikę leczenia onkologicznego, wie jakie powikłania i skutki uboczne mogą występować po każdym etapie leczenia. Odpowiednio dobrane techniki manualne, masaż limfatyczny, drenaż limfatyczny i terapia blizn skutecznie poprawiają ukrwienie, odżywienie i elastyczność tkanek po radioterapii i zapobiegają najczęstszemu skutkowi radioterapii czyli włóknieniu tkanek.

Podsumowanie

Tkliwość skóry, uczucie napięcia piersi, ból, ograniczenie ruchomości barku, obrzęk czy zaburzenia czucia to dolegliwości, które mogą pojawić się po leczeniu onkologicznym piersi, a w szczególności po radioterapii. Ich nasilenie i czas trwania są indywidualne.

Pierwsza wizyta u fizjoterapeuty pozwala kompleksowo ocenić stan pacjentki — od skóry i blizny, przez ruchomość barku, aż po ewentualne objawy związane z obrzękiem. Na podstawie przeprowadzonego wywiadu i badania można zaplanować indywidualne postępowanie rehabilitacyjne.

Ważne jest obserwowanie swojego ciała i zgłaszanie lekarzowi nowych, nasilających się lub niepokojących objawów. Odpowiednio zaplanowana rehabilitacja onkologiczna może stanowić istotne wsparcie w odzyskiwaniu sprawności, zmniejszaniu dolegliwości i powrocie do codziennego funkcjonowania.